Bu yazımızda emre yazılı kambiyo senetlerinin devir yöntemi olan cirodan bahsedeceğiz. Ciranta kavramının kimler için kullanıldığı açıklayıp bunların ilgili senet uyarınca sorumluluğu üzerinde duracağız. Not: Yazımız akademik bir çalışma niteliği taşımamakla beraber daha çok uygulamada dair genel bilgilendirme mahiyetindedir.
• Ciro Nedir?
• Ciro zinciri ne demektir?
• Ciranta nedir, kime denir?
• Cirantanın sorumluğu nedir?
Ciro Nedir?
Emre yazılı senetlerin devir şekillerinde birisi olan ciro, yazılı bir devir beyanı için kullanılan terimdir. Kanunen emre yazılı sayılan kambiyo senetleri bu yöntemle devir edilmektedir. Türk Ticaret Kanununda kambiyo senetleri olarak belirlenen POLİÇE, BONO, ÇEK emre yazılı olarak düzenlenmiştir.
Peki emre yazılı ne demek? Kıymetli evrakın devir yönünden tasnifi çeşitlerinden birisidir. Senedin bir gerçek veya tüzel kişinin adına düzenlenmesi ve emre ya da benzeri bir kaydı taşıması halinde mümkün olan bu tasnif, bizlere devir yönteminin ciro ve ilgili senedin teslimi yoluyla devrin mümkün olacağını göstermektedir. Senedin kanunen emre yazılı olması halinde ise senette herhangi bir ibare olmasa dahi emre yazılı kabul edilmesi gerekmektedir. Yukarda da belirtiğimiz üzere uygulamada sıklıkla karşımıza çıkan bono ve çek kanunen emre yazılı olmasından ötürü aksi bir belirleme olmaması halinde ciro ve senedin teslimiyle ilgili senedin devri mümkün olacaktır.
Peki, ciro nasıl yapılacak bundan bahsedelim. Öncelikle ciro senedin arka yüzüne yapılır.
Bu işlemi yapmaya yetkili ilk kişi lehtardır. Diğer bir deyişle senedin arkasında yer alan cirolardan ilkini lehtar yapmış olmalıdır. Senedin adına düzenlendiği ve alacaklı olarak gösterile lehtar, ciro yapacağı kimsenin ad soyadı varsa unvanı ve ödeyiniz kelimesini yazarak altına imzasını atarak bu işlemi yapar. Bu aşamadan sonra adına ciro yapılan kişi senedin hamili olacaktır. Bu hamil senedi devretmek istediğinde aynı yöntemi kullanarak ciro işlemini gerçekleştirmelidir.
Son olarak bu başlık altında cironun amacına göre ciro çeşitlerinden bahsetmekte fayda görmekteyiz. Ciro yöntemleri tam ciro(temlik cirosu), rehin cirosu ve tahsil cirosu olarak üçe ayrılmaktadır.
*Temlik cirosu: Senetten doğan tüm hakları devretmek için yapılan ciro çeşididir. Ciro ile sağlanan temlik, teşhis ve teminat işlevlerinin üçüde bu yöntemle sağlanmış olur. Bu sayede yeni hamil üç ciro çeşidini de yapmaya yetkili olur.
*Rehin cirosu: Senetten doğan hakları rehin etmek amacıyla kullanılan yöntemdir. Ciro yapılırken ‘’bedeli rehindir’’ , ‘’bedeli teminattır’’ , ‘’rehnen devredilmiştir’’ , ‘’teminat amacıyla devredilmiştir’’ gibi ibarelerin kullanılmasıyla bu ciro şekli kullanılır. Rehin cirosu ile senedi elinde bulunduran hamil ilgili senedi ancak tahsil cirosu ile devredebilir. Diğer bir anlatımla rehin cirosu ile hamil olan kişi tam ciro ve rehin cirosu yapamaz.
*Tahsil cirosu: Senetten doğan bedelin bir başkası tarafından tahsil edilmesini sağlamak amacıyla yapılan ciro çeşididir. Bu ciro yöntem için ‘’bedeli tahsil içindir’’ , ‘’vekalet’’ , ‘’ vekilimdir’’ , ‘’icra takibi için Avukata cirolanmıştır’’ gibi ibareler kullanılmalıdır. Görüleceği üzere ilgili kişinin sadece tahsil yapması için yetkilendirilmesi anlamına gelmektedir. Tahsil cirosuyla senedin hamili haline gelen kişi gerektiği durumlarda senedi tekrardan tahsil cirosu ile devredebilir.
Ciro zinciri ne demektir?
Ciro zinciri, senedin lehtarından başlanılarak birbirini takip eden ciroları ifade eder. Yukarıda cironun amacına göre ciro çeşitlerinden bahsetmiştik. Ciro edenin belirli olup olmamasına göre tam ciro ve beyaz ciro olarak iki ciro türüne ilişkin açılama yaparak ciro zincirinin daha anlaşılır olacağını düşünüyoruz.
Ciro, ciro edilen kişinin belirli olup olmamasına göre tam ve beyaz ciro olarak iki şekilde yapılır. Ciro edilen kişi belirliyse tam ciro, belli olmaması durumunda ise beyaz ciro denir. Tam ciroda bu işlemi yapacak olan senedin yekili hamili ‘’ciro yapacağı kişinin adını’’ ve ‘’ödeyiniz’’ kelimelerini yazıp altını imzalar. Beyaz ciroda ise yetkili senet hamili ‘’ ödeyiniz’’ kelimesini yazarak altını imzalar. Beyaz ciro, hamil isterse ‘’ödeyiniz’’ ibaresini yazmayıp sadece kendi adını yazıp imzalaması yoluyla bile mümkündür. Senedin hem ön yüzüne hem arkasına tam ciro yapılabilir fakat beyaz ciro senedin ancak arka yüzüne yapılabilir.
Tüm bu anlatımlar neticesinde yetkili hamilin (ilk ciroda bu kişi lehtar) niyetine bağlı olarak yaptığı ciroyu takip eden diğer devir niyeti taşıyan ciroların hepsine ‘’ciro zinciri’’ denmektedir.
Ciranta nedir, kime denir?
Ciranta, ticaret hukukunda ve bankacılık işlemlerinde sıkça karşımıza çıkan, bir kıymetli evrakı (çek, senet, bono) ciro eden kişiye verilen isimdir. Daha basit bir ifadeyle; elindeki bir çeki veya senedi, arkasını imzalayarak başka birine devreden kişiye ciranta denir.
Cirantanın sorumluğu nedir?
Ciranta, senedi veya çeki başkasına devrettiği andan itibaren “başvuru borçlusu” haline gelir. Yani elindeki kıymetli evrakı başkasına vererek sadece alacağını devretmez, aynı zamanda o kağıdın ödeneceğine dair bir söz de vermiş olur. Uygulamada bu durum gözden kaçmaktadır. Örneğin çekte yetkili hamil konumunda olan kişi bu çekin ödenmesi için sadece çekin düzenleyeni yani çek defterinin sahibine gidebileceğini düşünmektedir fakat düşünüldüğü gibi değildir. Yazının devamında da görüleceği üzere eğer ilgili çek karşılıksız çıkarsa (ya da bono da düzenleyen ödeme yapmazsa) bu çekte ciro yapan diğer cirantalar da başvuru borçluları arasındadır.
Türk Ticaret Kanunu (TTK) çerçevesinde cirantanın sorumluluklarını 4 ana başlıkta inceleyebiliriz:
1. Ödeme Sorumluluğu (Garanti Fonksiyonu)
Cirantanın en temel sorumluluğu, senedin veya çekin vadesinde ödenmesini garanti etmektir.
• Eğer asıl borçlu (keşideci) ödemeyi yapmazsa, senedi elinde bulunduran kişi (hamil), aradaki diğer kişilere bakmaksızın doğrudan size başvurabilir.
• Bu sorumluluktan kurtulmak için ciro yaparken imzanın yanına “sorumluluk kabul edilmez” veya “bilâ teminat” gibi özel şerhler düşülmesi gerekir.
2. Müteselsil (Zincirleme) Sorumluluk
Cirantalar, senedi elinde bulunduran kişiye karşı müteselsilen sorumludur.
• Sıra fark etmez: Hamil (son alacaklı), ödeme alamadığında isterse doğrudan keşideciye, isterse 1. cirantaya, isterse de kendisine senedi veren son cirantaya karşı takip başlatabilir.
• Tüm imzası bulunanlar, borcun tamamından sorumludur.
3. Rücu Hakkı (Geriye Dönüş Hakları)
Ciranta, borcu ödemek zorunda kalırsa bu onun üzerinde kalmaz. Borcu ödeyen ciranta:
• Kendisinden önce senede imza atmış olan diğer cirantalara,
• Lehtara,
• Ve asıl borçluya (keşideciye) başvurarak ödediği tutarı (faizi ve masraflarıyla birlikte) talep edebilir.
• Ancak kendisinden sonraki cirantalara başvuramaz.
4. İhbar Yükümlülüğü
Eğer senet ödenmezse, hamilin (alacaklının) bu durumu kendi cirantasına bildirmesi gerekir. Her ciranta da durumu bir önceki kişiye ihbar etmelidir. Eğer bu ihbar süresinde yapılmazsa, ciranta müracaat hakkını kaybetmez ama bu ihmalden doğan zararlardan sorumlu olabilir.
**Bu yazımızın konusu olmasa da önemle belirtmek gerekir başvuru borçlularına (cirantalar, aval vereler gibi) ilgili senedin ödenmemesi sebebiyle müracat etmek için yürütülmesi gereken bir prosedir vardır. Hak düşürücü sürelere riayet edilmesi gerekir. Aksi halde yetkili hamil diğer senet borçlularına müracat hakkını kaybedecek ve tahsil kabiliyeti güçleşecektir.Uygulamada gözlemlendiği üzere ticari hayatta önemli rol oynayan bu kıymetli evraklarda rica sonucu ilgili senedin beklemeye alındığı görülmektedir. Örneğin çekin gününün gelmesine rağmen ‘’bir süre daha bankada sorgusunun yapılmaması’’ için yetkili hamilden ricacı olunduğu bir durumda, yekili hamil hak düşürücü süreleri kaçırması durumunda başvuru borçlularına müracat hakkını kaybetmesi ihtimali söz konusudur. Tüm bu durumlar göz önüne alındığında hamili olduğunuz bir bononun (halk dilinde senedin) veya çekin tahsili için alanında uzman hukukçulardan yardım alarak süreci yönetmeniz tahsilat sağlayabilmeniz adına çok önemlidir.
